اقلیت های مذهبی درایران

اقلیت های مذهبی درایران / قسمت اول
مقدمه:

در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران طبق اصول 13 و 14، ایرانیان زرتشتی، کلیمی و مسیحی، تنها اقلیت های دینی شناخته می شوند که در حدود قانون، در انجام مراسم دینی خود آزادند و در احوال شخصیه و تعلیمات دینی، بر اساس آیین خود عمل می کنند. در اصل 14 قانون اساسی آمده است که به حکم آیه شریفه «لاینهاکم الله عن الذین لم یقاتلوکم فی الدین و لم یخرجوکم من دیارکم ان تبروهم و تقسطوا الیهم ان الله یحب المقسطین»، دولت جمهوری اسلامی ایران و مسلمانان موظفند، نسبت به افراد غیر مسلمان با اخلاقی حسنه، قسط و عدل اسلامی عمل کرده حقوقی انسانی آنها را رعایت کنند. این اصل برای کسانی معتبر شناخته شده که بر ضد اسلام و جمهوری اسلامی ایران توطئه و اقدام نکنند.

پیش از این اصل، قانون اساسی در اصل یازدهم، مسلمانان را یک ملت واحد دانسته، و بین اهل سنت و شیعیان تمایزی قائل نشده است. طبق اصل 11، به حکم آیه کریمه «ان هذه امتکم امة واحده و أنا ربّکم فاعبدون»، همه مسلمانان یک امت اند و دولت جمهوری اسلامی موظف است، سیاست کلی خود را بر پایه ائتلاف و اتحاد ملل اسلامی قرار دهد و بکوشد تا وحدت سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جهان اسلام تحقق یابد.

قانون اساسی در ادامه در اصل 12 بر حقوق اهل سنت تاکید کرده و آورده است: دین رسمی ایران اسلام و مذهب جعفری اثنی عشری است و این اصل الی الابد غیر قابل تغییر است و مذاهب دیگر اسلامی، اعم از حنفی و شافعی، مالکی، حنبلی و زیدی دارای احترام کامل هستند و پیروان این مذاهب در انجام مراسم مذهبی، طبق فقه خودشان آزادند و در تعلیم و تربیت دینی و احوال شخصیه (ازدواج، طلاق، ارشاد و وصیت) و دعاوی مربوط به آن، در دادگاه ها رسمیت دارند و در هر منطقه ای که پیروان هر یک از این مذاهب اکثریت داشته باشند، مقررات محلی در حدود اختیارات شوراها بر طبق آن مذهب خواهد بود.
حفظ حقوق پیروان سایر مذاهب1

در مقاله حاضر پس از ذکر پیشینه ای از سیر تحولات دینی در ایران پیش از اسلام، اقلیت های دینی مطرح در قانون اساسی و نه اقلیت های مذهبی اسلامی بحث و بررسی می شود و تاریخچه، عقاید، آداب و رسوم آنها بیان می گردد.
پیشینه

بنابر کهن ترین مطالب ودایی و با استنباط از متون متیائی، می توان باور داشت که آریاییان نخستین، مشتمل بر هند و ایرانیان در نیمه دوم هزاره دوم، پیش از میلاد مسیح، دارای دو گروه خدایان بودند که اسوره (ایرانی: اهوره) و دیوه (ایرانی: در اوستا daeve و در فارسی باستان daive) نامیده می شدند. این گروه خود به دو گروه خدایان و ضدخدایان تبدیل می شدند که هر دو گروه از خدایی واحد، از خدا ـ پدری قدیم به وجود می آمدند. جدایی جغرافیایی بین آریاییان نخستین و تلفین عقاید آنها با عقاید بومی، در نهایت موجب شد تا در هند اندیشه های آرمانگرا و رویگردان از جهان مادی و در ایران اندیشه های دو گانه پرست، با برخوردهایی پرهیز گرایانه یا به عکس، نسبت به جهان مادی به وجود آید.2

در ایران باستان، آیین متیرائیسم (مهر پرستی)، آیین مانوی و مزدک، آیین زرتشتی، یهودیت و مسیحیت رواج داشت که پس از ورود اسلام، اهل کتاب به حیات معنوی خود ادامه داده، تا به امروز در ایران زمین تداوم یافتند. آیین متیرائیسم را آیین اسرار نامیده اند. اسرار متیرائیسم با پا فشاری و اصرار حفظ می شد و بنا به گفته ها، برای افرادی که به درجات عالی نائل می آمدند، مکشوف می گردید. به همین جهت نوشته هایی از آیین متیرائیسم در دست نیست، چرا که به جای نوشتن به نقاشی و نقش برجسته سازی اکتفا شده است. اساس مهرپرستی بر این اعتقاد است که مر خدای بزرگ است و خدایان بزرگ کوچک تر از او. متیرائیسم براساس پرستش آتش و قوای طبیعت، مثل باد و طوفان، آسمان و کوه و جنگل و پرداختن به سحر و جادو بنا نهاده شده است. متیرائیسم را دین اکثریت مردم ایران در دوره اشکانیان یا حداقل مذهب خانوادگی اشکانیان دانسته اند. این آیین با گسترش دین زرتشتی به خصوص در دوره ساسانی از میان برداشته شد. 3

آیین مانوی ازسه آیین زرتشتی، بودایی و مسیحی گرفته شده بود. این مسئله بیشتر معلول ارتباط و نسبت های مانی با پیروان این آیین دانسته شده است. در ابتدای ورود اسلام به ایران، مسلمانان توجه خاصی به مانویان نداشتند. از نظر آنها مانویان، نه تنها ملحد و پیرو پیغمبر دروغین بودند، بلکه مخالف طبیعت و جامعه و دشمن حکومت اسلامی به شمار می آمدند؛ از این رو با گذشت زمان و به خصوص در زمان عباسیان که زمان تشکیل و تثبیت عقاید دینی بود، مانویان مورد توجه حکومت وقت قرار گرفتند و بسیاری آنها به مهاجرت به ترکستان شرقی در غرب چین 4 مجبور شدند.

در آیین مزدک نیز اصل سخن، اشتراک حاکمیت است. این اصل به نظر مزدک از فکر حکومت اشتراکی و شرکت همگان در حاکمیت سرچشمه گرفته بود. اقبال لاهوری، مزدک را پیامبرمردم گرای ایران باستان نامیده است. واقعه کشتار مزدکیان در اواخر سال 528 میلادی یا اوایل سال 529 میلادی رخ داد و علت آن نقشه ای بود که مزدکیان در مورد ولیعهدی «کلووس پذشخوار شاه» پسر قباد کشیده بودند و می خواستند علیرغم تصمیم شاه، با توطئه، این شاهزاده مزدکی را بر تخت ایران جای داده و خسرو را از سلطنت محروم سازند. اگر چه در زمان خلفای اموی و عباسی بار دیگر زمینه برای مزدک گرایی در ایران فراهم شد؛ اما توجه توده مردم که حساب اسلام ناب را از حساب خلفای ظالم وقت جدا کرده بودند، مجالی را به مزدک گرایی نداد. مسلمانان مزدکیان را اهل کتاب ندانسته و برای مذهب آنان ریشه آسمانی قائل نبودند و مزدک گرایی را مانند مانوی گری و متیرائیسم نوعی زندیقیه به شمار می آوردند و پیروان این آیین ها نتوانستند، به حیات خود در ایران ادامه دهند و تا امروز دوام یابند. 5
زرتشتیان

در آیین زرتشتی، دین یا به زبان اوستایی دئنا (Daena) به معنای «دیدن، شناختن، فهمیدن و نیز وجدان» آمده است. اشوب زرتشت، پیام و آموزه های خود را «دئنا و نگوهی» (Daena Vanguhi) نامیده که به معنای دین خوب و وجدان خوب است. در دین زرتشتی، دیندار کسی است که با کمک فرد، به دین و شناختن دنیای درون و پیرامون خود پرداخته، راه راستی و درستی را یافته و برگزیده باشد. نام های متعددی برای نامیدن زرتشتیان نظیر مزدایی، مزدسینی یا مزداپرست، اهورایی و بهرین به کار گرفته می شود. 6

تاریخ زرتشتیان با پیدایش اشوزرتشت آغاز می شود. اشوزرتشت که نام اوستایی او «زرتوشترا» (Zarathushtra)است، براساس محاسبات نجومی و زبان شناسی، به 1767 سال پیش از میلاد مسیح باز می گردد و از آنجا که او در سن 30 سالگی پیام خود را آشکار کرد، 1737 سال پیش از میلاد مسیح، تاریخ رسمی زرتشتیان است.

زادگاه زرتشت را سرزمین «ایران ویج» در شمال شرقی ایران، منطقه ای شامل آسیای مرکزی، افغانستان و شمال غربی پاکستان دانسته اند. اوستا مکان زایش او را ساحل رودخانه «دارجا» می داند که به احتمال زیاد رودخانه «سیحون» یا «آمودریا» است. زرتشت در سن سی سالگی دین خود را آشکار کرد. نخستین و بزرگ ترین کار او، به دور انداختن و انکار همه خدایان و خدای گونه هایی که مورد پرستش مردم بودند و در برابر شناساندن «خداوند یگانه».

از این رو در آغاز به سختی با مقاومت ها روبرو شد و در مدتی نزدیک به ده سال، تنها پسر عموی او «مدیوماه» (Madiomah)به معنای نیمه ماه و سپس پسر بزرگ ترش «اسیدواستر»، با او همراه و همدین شدند. به همین دلیل به همراه گروه کوچکی زادگاه خود را ترک کرد و به سوی جنوب و جایی که نام و آوازه ای از «ویشتاسب» یا «گشتاسب»، شاه کیانی داشت، رهسپار گشت. زرتشت نزدیک به دو سال به بحث و گفت و گو پرادخت، تا سرانجام ویشتاسب و همسرش آتوسا و وزیرانش «جاماسب» و «فرشوشتر»، پیام او را پذیرفتند و به دین وی گرویدند. در این دوره بود که شمار زرتشتیان افزایش یافت. در عصر هخامنشیان بیشتر پادشاهان و مردم زرتشتی بودند؛ بی آنکه دین زرتشتی، دین رسمی باشد. ساسانیان دین زرتشتی را دین رسمی کشور اعلام کردند و موجب گسترش بیش از پیش آن شدند.

در قرن هفتم میلادی، پس از ورود مسلمانان به ایران، بیشتر ایرانیان مسلمان شدند و اسلام به جای دین زرتشتی، دین رسمی کشور شد. در قرن نهم میلادی گروهی اززرتشتیان به هندوستان مهاجرت کردند و به پارسیان هند معروف شدند. گروهی دیگر در ایران ماندند و به عنوان زرتشتی به زندگی خود ادامه دادند. تاورینه که در سال 1632 تا 1668، در دوره صفوی به ایران سفرهایی داشته و مشاهدات خود را به رشته تحریر در آورده، در کتاب چهارم سفر نامه خود چنین می نویسد: «در میان این ادیان متعدد و مختلف، پیروان سه آیین در ایران اکثریت را دارند. اول دین اسلام که دین پادشاه و دین بیشتر مردم است. دوم دین گبرها (زرتشتیان) که آیین قدیم ایرانیان است؛ پیش از آنکه دین اسلام رواج یابد. سوم، مذهب ارامنه که اکثر آنها از عیسویان شرقی هستند وجلفا مرکزشان است؛ ولی در بسیاری از دهات و شهرهای ایران هم پراکنده هستند» در زمان قاجاریه مرکز زرتشتیان ایران، یزد و کرمان بود و شمار زرتشتیان در شهرستان های دیگر حتی در تهران نیز بسیار اندک بوده است. 7

به طور کلی می توان گفت، در میان ادیان کهن ایران، زرتشتیان نه تنها از دیرباز در ایجاد و توسعه تمدن این مرکز و بوم نقش داشته اند، بلکه پس از پذیرش آگاهانه دین مقدس اسلام توسط اکثر ایرانیان و گسترش آن در سرزمین های ایرانی، همواره با متانت و صداقت، به همگامی و همراهی خویش با مسلمانان هم وطن خود ادامه داده اند و در آبادانی و سازندگی ایران سهم بزرگی بر عهده گرفته اند. نخستین بانکدار مدرن، موسس آبیاری نوین و پدر شهرسازی جدید در ایران، زرتشتی بوده و در شماری از شهرها، زرتشتیان نخستین کارخانه های برق و خطوط تلفن را دایر کردند. مدارس زرتشتیان در تهران، یزد و کرمان، اززرتشتیان در فرهنگ و بهداشت ایران ـ به نسبت جمعیت ـ بر اکثریت فزونی داشته و در بین آنان بی سواد وجود ندارد. زرتشتیان ـ به نسبت جمعیت ـ بیشترین شمار پزشک، مهندس و استاد دانشگاه را به میهن خود ایران داده اند. برجسته ترین مدارس بوده است. سهم

آنان از دیرباز، در اغلب شهرها و دهات زرتشتی نشین، هیئت هایی به نام انجمن زرتشتیان بنیاد نهادند که کلیه امور اجتماعی، آیینی، فرهنگی و خیریه زرتشتیان محل خود را اداره می کنند و به وضع مدرسه ها و دیگر نهادهای زرتشتی شهر یا روستای خود رسیدگی می کنند. همچنین در بیشتر مناطق زرتشتی نشین، سازمان دیگری به نام سازمان زنان زرتشتی برای رسیدگی به امور مربوط به دوشیزگان و بانوان جامعه زرتشتی بنیاد شده است. نخستین صورت جلسه انجمن زرتشتیان تهران به سال 1325 نوشته شده که نشان دهنده تأسیس این انجمن در آن سال است.

از دیگر بنیادهای زرتشتیان، می توان به انجمن زرتشتیان اصفهان، انجمن زرتشتیان کرمان، باشگاه جوانان زرتشتی یزد، انجمن موبدان تهران، بنیاد خیریه گیو، بنیاد خیریه آبادیان و... اشاره کرد. شایان ذکر است که زرتشتیان، دارای کنگره ای به نام کنگره زرتشتیان جهان هستند که هدف تأسیس آن، افزایش همکاری بین انجمن ها و سازمان های زرتشتیان، به منظور حفظ میراث فرهنگی و دینی و بهبود شرایط زندگی و پیشرفت زرتشتیان در جهان است. این کنگره از نظر زرتشتیان سراسر دنیا، ارزش و اعتبار خاصی دارد و همواره شخصیت های برجسته سیاسی، فرهنگی و مذهبی کشورها به آنان توجه خاصی داشته اند. نخستین و ششمین کنگره جهانی زرتشتیان در ایران برگزار شده است و دبیرخانه دائمی آن در تهران است.

در حال حاضر، زرتشتیان ایران را می توان دومین جمعیت غیر مسلمان از لحاظ تعداد دانست. جمعیت آنان طبق برخی آمارهای ذکر شده حدود 45000 نفر است که در اغلب شهرهای ایران پراکنده اند؛ اما در تهران، کرمان، یزد، شیراز، اصفهان، زاهدان و اهواز، جمعیت بیشتری دارند.

زرتشتیان 9 مدرسه اختصاصی در تهران و حدود 8 مدرسه دیگر در شهرستان ها دارند که درسه مقطع دبستان، راهنمایی و دبیرستان فعالند. آنها همچنین دارای یک مرکز تربیت موبدیار هستند که در انجمن موبدان تهران فعال است. از دیگر فعالیت های جامعه زرتشتیان می توان به فعالیت های مطبوعاتی آنان اشاره کرد. زرتشتیان دارای 10 نشریه هستند که در موضوعات دینی، اجتماعی و فرهنگی کار می کند. برخی از این نشریات عبارت است از: فروهر، چیستا، وهومن، امرداد، پارسیان و اشا. زرتشتیان همچنین یک انتشارات اختصاصی به نام فرو هر نیز دارند آنها در تهران دارای چهار آدریان و ده روحانی دینی هستند. زرتشتیان همچنین در شهرهای کرمان، یزد، شیراز، اهواز، کرج و برخی آبادی های یزد مانند شریف آباد، حسن آباد، رحمت آباد، خرمشاه، مریم آباد، قاسم آباد و... دارای آدریان هستند. زرتشتیان در دفاع مقدس شرکت داشته و 15 شهید به کشور تقدیم کرده اند. آنها طبق قانون اساسی دارای یک نماینده در مجلس شورای اسلامی بوده و در تصمیم گیری های کشور خود مشارکت دارند.8

دفتر دینی یا کتاب مقدس زرتشتیان «گاتها» نام دارد که آموزش های زرتشت در آن قرار گرفته است. اشوزرتشت، چکیده پیام خود را در 17 سروده گردآورده که خود آنها را مانترا (Manthra)یا اندیشه بر انگیز خوانده که بعدها «گاتها» نامیده شدند. این هفده سروده را ازاز سرودها دارای شماری از بندهاست. بلندترین سرود 22 بند و کوتاه ترین 6 بند دارد. نام پنج بخش گاتها عبارت است از: اهنود، اشتود، سپنتمر، وهوخشتر و وهشتواپیشت نخستین جانشینان و پیروان زرتشت نیز نیایش ها و سروده های خود را به سبک گاتها، بر آن افزودند که تمامی مجموعه یاد شده را «ستوت یسن» (stot yasn) می گویند که به زبان اوستایی (Staota Yasna) است. اوستا عنوان مجموعه ای از دفترها و نوشتارهای به یادگار مانده از تاریخ و فرهنگ ایرانیان در زمان های گوناگون است که «ستوت یسن» و «گاتها» را نیز در دل خود جای داده است. بخش های گوناگون اوستا عبارت است از: یسن ها (در بردارنده گاتها)، یشت ها، و یسپرد، خرده اوستا و وندیداد. روی وزن و آهنگ، پنج بخش کرده اند که هر یک نام ویژه ای دارد. هر یک

«سپنتامینو» (Spenta Mainga)، وهومن (Voha Mana)و اشا(Asha) بنیان های زندگانی یا فروزه های مزدایی ـ انسانی دین زرتشتی را تشکیل می دهند: سپنتامینو به معنای فرد و روان نیک و افزاینده و فروزنده آفرینندگی فردا است. وهومن یا منش به معنای اندیشه و فرد نیک و نیروی سنجش و تشخیص است. اشا نیز قانون و نظم و ترتیبی است که آفرینش بر آن استوار بوده و تمام چرخ هستی بر آن می چرخد. به اشا قانون «دقت» نیز گفته می شود. دین زرتشتی شایست هایی نیز دارد که هر فرد زرتشتی وظیفه دارد، از آغاز بلوغ تا پایان زندگی آنها را به کار گیرد. از جمله این شایست ها می توان به اندیشه نیک، گفتار نیک و کردار نیک، میانه روی، کار و آبادانی، گرامی داشت پدر و مادر و زیبایی و هنر اشاره کرد. 9

در آیین زرتشتی جشن ها رویهم رفته، دلایل طبیعی، تاریخی و اجتماعی دارند. تا قرن هفتم میلادی که دین زرتشتی دین رسمی بود، جشن ها همگانی بود ؛ اما پس از اسلام این جشن ها به جشن های دینی (ماهانه، فصلی و سالانه) و جشن های ملی تقسیم شد. اصولاً در دین زرتشت، شاد بودن و نشاط داشتن از واجبات دینی است و جشن و جشنواره از ویژگی های کشیش زرتشتی است. درگاه شماری زرتشتی، در هرماه، روزی را که نام روز و نام ماه یکی باشد، آن روز را جشن می گیرند. در این گاه شماری، هر ماه را سی روز در نظر گرفته و هر روز نیز نامی دارد. پنج روز پایان سال نیز نام گاتهای زرتشت را برخوردارند. امروزه تمامی جشن های ماهانه گرفته نمی شود. جشن های مذهبی ماهانه مرسوم عبارت است از: جشن فرور دنیگان (هماروانان)، فروردین روز و فروردین ماه، جشن تیرگان ( تیر روز و تیرماه) و جشن مهرگان ( مهرروز و مهرماه) .

جشن های دینی فصلی «گاهان بار نامیده» شده و جشن هایی هستند که بخش طبیعی آنها مربوط به زمان و مکان است و این بیشتر بخش های دینی و اجتماعی آنها است که اهمیت دارد. مبنای برگزاری جشن های دینی فصلی، طبیعی و کشاورزی بوده و می توانند با توجه به زمان و مکان و برای کارایی بیشتر جا به جا شوند. این جشن ها عبارت است از:

میریوزرم گاه: از روز خورتادی به مهر در ادیبهشت ماه که جشن میان بهار است.

میدبوشهیم گاه: از روز خور تادی به مهر در تیرماه که جشن میان تابستان است.

پیتی شهیم گاه: از اشتاد تا انارام در شهریورماه که جشن پایان تابستان است.

ایا سرم گاه: از اشتاد تا انارام در مهر ماه که جشن آغاز زمستان است.

میر یاریم گاه: از مهرتا ورهرام در دی ماه که جشن میان زمستان است.

همس پت میریم گاه: از اهنود تا وهشتواش گاه که برای یکسان شدن شب و روز و سرما و گرما جشن گرفته می شود و آمدن نوروز جمشیدی را نوید می دهد.

در میان جشن های دینی سالانه نیز بابویه جشن نوروز، اورمزد روز و فروردین ماه، جشن زاد روز اشوزرتشت (نوروز بزرگ)، خورداد روز و فروردین ماه برابر با ششم فروردین و جشن سده،مهر روز و بهمن ماه برابر با دهم بهمن، صدمین روز از زمستان بزرگ اشاره کرد. نوروز، مهرگان، سده و یلدا نیز از جشن های ملی زرتشتیان است که نوروز ویلدا توسط دیگر ایرانیان نیز برگزار و بزرگ داشته می شوند. 10

از مهم ترین زیارتگاه های زرتشتیان نیز می توان از پیرهریشت در 10 کیلومتری یزد و 12 کیلومتری روستای شریف آباد، پیرنارکی در 58 کیلومتری یزد و نزدیکی شهر تفت، پیر بانوی پارس واقع در 112 کیلومتری یزد، پیر سبز (چک چک) در 68 کیلومتری شمال یزد، پیر ستی پیر در مریم آباد از روستاهای یزد و پیر نارستانه واقع در 30 کیلومتری یزد نام برد. آیین سدره پوشی نیز از مهم ترین مراسم دینی زرتشتیان است که همان اهمیت غسل تعمید را در مسیحیت دارد. 11
کلیمیان (یهودیان)

یهودیان، بنی اسرائیل یا کلیمیان در لفظ ایرانی، دین یهود و تورات هستند. یهودیان از سامی ها هستند و سامی ها از اقوامی بودند که آنان را از اعقاب سام، پسر نوح، می دانستند. اکوی ها، آشوری ها، کنعانی ها، عرب ها عبری ها و آرامی ها از جمله اقوام سامی بودند که همگی تا چهار هزار سال از میلاد مسیح در شبه جزیره عربستان زندگی می کردند و بعد به دلیل تغییرات جوی و نبودن باران برای ادامه حیات، به تدریج مهاجرت کرده، به عراق، سوریه، فلسطین و لبنان آمدند. در حال حاضر جمعیت یهودیان جهان حدود13 میلیون نفر تخمین زده می شود که بیشتر آنها به ترتیب در امریکا، سرزمین های اشغالی، روسیه و کشورهای اروپایی سکونت دارند و جوامع متعددی از آنها نیز در سایر کشورها از جمله ایران به سر می برند. 12

پیشینه حضور یهودیان در ایران به 2700 سال پیش باز می گردد. در کتاب مقدس یهودیان به ویژه اسفار استر، دانیال، عزرا، نحیما و تواریخ ایام، شواهر تاریخی و لغوی بسیاری در تأیید این حضور به چشم می خورد. در کتاب مقدس نام شاهان ایران چون کورش، داریوش، خشایار شاه و اردشیر و نیز القاب ایرانی آمده است و در تلمود، صدها واژه که ریشه ایرانی دارند، دیده می شود. سنت های شفاهی متداول در میان یهودیان ایران و وجود مقابر انبیا در خاک ایران، مانند آرامگاه دانیال در شوش، استرو مروخای در همدان، جیقو در تویسرکان، زیارتگاه سازه تب آشر در نزدیکی اصفهان، سه یازدانیال (حنانیا، مشیائل و عزریا) در قزوین و آرامگاه های هاراو اورشرگاء در یزد و حاخام ملامشه هلوی در کاشان، از قدمت سکونت یهودیان در ایران حکایت می کند. یهودیان پس از ویرانی معبدشان توسط بخت النصر، فرمانروای قوم آشور، به مناطقی در جنوب عراق فعلی و ایران که زیر سلطه آشوریان در آمده بود، کوچانده شدند. گفته می شود حضور تاریخی یهودیان به عنوان نخستین ساکنان منطقه گیلیارد یا گیلعاد در نزدیکی دماوند نیز به دوران آشور و تبعید اجباری باز می گردد. قبرستانی قدیمی از آن دوران باقیمانده است که برای یهودیان ایران ارزش معنوی بسیاری دارد. 13

با فتح بابل توسط کورش در سال 538 پیش از میلاد مسیح، وی یهودیان را که حدود نیم قرن در اسارت به سر می برند، آزاد کرد و به آنان اجازه داد که به سرزمین خود که دیگر بخشی ازاز گردند و معبد ویران شده خود را از نو بنا نهند، اما گروهی از آنها بازتگشتزو در بابل ماندند و گروهی نیز به جنوب و مرکز سرزمین ایران مهاجرت کردند. این روایت روا داری کورش نسبت به یهودیان در عهد عتیق آمده است و یهودیان با لقب «مسیح خدا» کورش را از ناجیان قوم خود می دانند. 14 امپراتوری هخامنشی شده بود، ب

در زمان ساسانیان، شاپور دوم با کوچاندن تعداد بسیاری یهودیان از ارمنستان به ایران، جمعیت یهودیان ایران را به شکل چشمگیری افزایش داد. منابع بسیاری، سپاهان (اصفهان کنونی) را پر جمعیت ترین شهر یهودی نشین آن دوره می دانند. در دوره ساسانی، تقریباً در سراسر ایران از نهاوند تا بلخ و از خوارزم تا سواحل خلیج فارس، یهودیان جوامع متشکل داشتند و از لحاظ زبان و فرهنگ، در میان ایرانیان حل شده، یا در جریان حل شدن بودند. 15

پس از ورود اسلام به ایران یهودیان به اهل خبریه یا دیهیمی معروف شدند و با پرداخت مالیات به عنوان پیروان پیامبر الهی موسی (ع)، تحت حمایت حکومت اسلامی قرار گرفتند. پس از جنگ جهانی دوم عده ای از یهودیان کشور به دلیل تشویق ها و تحریکات سازمان های صهیونیستی یا به دلیل مشکلاتی که داشتند، به سرزمین های اشغالی کوچ کردند و اغلب با شرایط دشواری در آنجا روبرو شدند؛ اما در دهه های بعد، عده ای از یهودیان ایرانی تبار، حتی به رده های بالای سیاسی دست یافتند که از جمله می توان به موشه کاستاو، رئیس جمهور سابق رژیم صهیونیستی، پاشائول موفاز، وزیر پیشین دفاع این رژیم اشاره کرد. پس از انقلاب نیز موج تازه ای از مهاجرت در میان یهودیان ایران آغاز شد و جمعیت 80 تا 100 هزار نفری آنان به مرور کاهش یافت. در حال حاضر، جمعیت یهودیان ایران را حدود 25 ـ 30 هزار نفر تخمین می زنند. بیشتر مهاجران یهودی که پس از انقلاب ایران را ترک کردند، در کالیفرنیا و نیویورک امریکا ساکن شدند و گروهی نیز در اروپا و سرزمین های اشغالی سکونت یافتند. شهردار بعدی هیلز در شمال لسن آنجلس، در حال حاضر یک یهودی ایرانی تبار است که سال ها پیش از انقلاب به امریکا مهاجرت کرده است. در کل بخش مهمی از جمعیت این محله اعیان نشین را کلیمیان ایرانی تبار تشکیل می دهند. 16

بیش از نیمی از یهودیان ایران در تهران ساکن هستند و بقیه به ترتیب جمعیت در شیراز، اصفهان، کرمانشاه، یزد، کرمان، رفسنجان، بروجرد و ارومیه زندگی می کنند. کلیمیان تهران، مدارس متعددی از گذشته احداث و بهره برداری کرده اند. مدارس آلیانس (به معنی اتحاد) از جمله این مدارس هستند که ابتدا در دوره قاجار و با حمایت موسسه آلیانس فرانسه تشکیل شده و گسترش یافت. در سال 84 پنج مدرسه اختصاصی آموزش کلیمیان درتهران فعال بوده است. این مدارس با مدیریت و قوانین آموزش و پرورش اداره می شوند؛ اما تسهیلاتی متناسب با ضروریات دین یهود و اعیاد مذهبی آنها در برنامه ها در نظر گرفته شده و دانش آموزان کتاب دینی خود را فرا می گیرند.17 در شیراز نیز یهودیان دارای مدرسه اختصاصی هستند. در مجموع تعداد دانش آموزان یهودی ایران 2500 نفر بر آورد شده است. تعداد دانشجویان کلیمی را نیز بالغ بر 100 نفر برآورد کرده اند که آزادانه در کلیه دانشگاه ها تحصیل دارند. 18

هم اکنون جامعه یهودیان ایران دارای کنیسه های متعدد، مجتمع های فرهنگی، سازمان های جوانان، دانشجویان و بانوان، برای سالمندان، کتابخانه مرکزی، تالار اجتماعات و فروشگاه های مواد گوشتی طبق شرع یهود در مناطق و شهرهای یهودی نشین است.این جامعه دارای یک مجله با نام «افق بینا» است که به عنوان ارگان انجمن کلیمیان تهران عمل می کند. نشریه تموز نیز از دیگر نشریات یهودیان ایران بوده که تا سال 1368 منتشر شده است. بیمارستان دکتر سپیر و باشگاه ورزشی گیبور از دیگر مراکز مهم وابسته به یهودیان است. فعالیت های سیاسی جامعه یهودیان ایران حول سه محور مرجع دینی یهودیان، نماینده آنان در مجلس شورای اسلامی و هیئت مدیره انجمن کلیمیان تهران متمرکز است و هرگونه اعلام موضع یا پیگیری مسائل حقوقی، سیاسی و اجتماعی جامعه یهودی، از طریق نهادهای مذکور صورت می گیرد. همان طور که پیش تر ذکر شد، طبق قانون اساسی کلیمیان یک نماینده در مجلس شورای اسلامی دارند.

یهودیان ایران در انجام مراسم مذهبی خود آزاد بوده و تنها در تهران دارای 16 کنیسه اند. کنیسه که در عبری، «بت هَکِنِست» نام دارد، در لغت به معنای «خانه اجتماع» است. قدیمی ترین کنییه های تهران در محله عود لاجان (خیابان مصطفی خمینی) قرار دارند و کنیسه یوسف آباد واقع در سید جمال الدین اسد آبادی از کنیسه های جدید تهران و بزرگ ترین و زیباترین آنها به حساب می آید. یهودیان از نظر اجرای آداب و رسوم دینی به دو دسته تقسیم می شوند: «سفارادی» و «اشکنازی». یهودیان سفارادی بیشتر در حوزه تمدن اسلامی و یهودیان اشکنازی بیشتر در غرب و در حوزه تمدن مسیحی زندگی می کنند. اصول دین یهود، به طور کامل مورد قبول علما و پیروان هر دو گروه است. کلیمیان ایران متعلق به گروه سفاراد و پیرو علمای اسپانیا (و بغداد در سده اخیر) هستند ؛ اما به علت تعالیم روحانیانی که در سده اخیر از اروپا (به خصوص پس از جنگ جهانی اول) به ایران آمدند، آداب و رسومی از یهودیان اشکنازی نیز در رفتار مذهبی آنان به چشم می خورد.19

تورات، نویئیم و کتوبیم، کتاب های مقدس یهودیان است. تورات به معنای قانون یا شریعت، مهم ترین قسمت تنخ و متشکل از 5 سفر (جلد) است: برشیت (پیدایش، شموت (خروج)، و ییقرا، لاویان، بمیدبار (اعداد) و دواریم (تثنیه). همه دستورات و فرمان هایی که یک یهودی موظف به اجرای آنهاست (613 فرمان)، از تورات نشأت گرفته است. نویئیم به معنای انبیا، دومین قسمت از تنخ و شامل8 جلد است. کتوبیم به معنای مکتوبات به سومین بخش تنخ گفته می شود که شامل 11 کتاب است. کتاب مزامیر داود که در میان کتاب های تنخ پس ازاز کتاب های دیگر مطالعه می شود، از جمله این کتابهاست. تلمود یا تورات شفاهی نیز از دیگر کتب مقدس یهودیان است که از دو مجموعه مشینا و گمارا تشکیل شده است. تلمود در حقیقت توضیح و تفسیر دستورات تورات است. تورات، بیشتر

یهودیان طبق دستور تورات، سه عید به نام های «پسح»، «شاووعوت» و «سوکوت» را جشن می گیرند. پسح به مناسبت سالگرد خروج بنی اسرائیل از مصر برگزار می شود و مدت آن 8 روز است. شاووعوت به مناسبت اعطای تورات (ده فرمان) به بنی اسرائیل در کوه سینا (طور) برگزار می شود و مدت آن دو روز است. عید سوکوت یا شمینی عصرت به یاد بود اقامت بنی اسرائیل در بیابان سینا و نیز پایان یک سال قرائت تورات برگزار می شود و مدت آن 9 روز است. افزون بر این سه عید، یهودیان اعیاد و مراسم دیگری را نیز جشن می گیرند که از جمله می توان به روش هشانا (سال عربی)، روز توبه (یوم کیپور)، جشن حنوکا، جشن پوریم (ابطال حکم قتل عام یهودیان در ایران باستان) و جشن ایلانوت اشاره کرد. یهودیان علاوه بر روزه بزرگ( یوم کیپور) در چهار هنگام از سال و یک روز نیز پیش از جشن پوریم، روزه می گیرند. 20

ادامه دارد...
پی نوشت ها:

1. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصول 11 الی 14.

2. ادیان آسیایی مامهرداد بهار، نشر چشمه، 1384، صص 35 ـ 33.

3. تاریخ ادیان و مذاهب در ایران، عباس قربانی، نشر فرهنگ مکتوب، صص 100 ـ 97.

4. همان، صص 190 ـ 188.

5. همان.

6. www.webzc.com/webzc.com

7. برگرفته از مقاله زرتشتیان ایران، زهرا رشد بیگی، موسسه گفتگوی ادیان به آدرس اینترنتی:

www.iid.org.ir/newweb/Resouece

8. همان.

9. www.webzc.com/webzc.com

10. .Ibid

11. زرتشتیان ایران، همان.

12. برگرفته از مقاله یهودیان ایران، زهرا رشد بیگی، موسسه گفتگوی ادیان به آدرس اینترنتی:

www.iid.org.ir/newweb/Resouece

13. www.Fa.wikipedia.org

14. .Ibid

15. برگرفته از مقاله یهودیان ایران، زهرا رشد بیگی، موسسه گفتگوی ادیان به آدرس اینترنتی:

www.iid.org.ir/newweb/Resouece

16. www.Fa.wikipedia.org

17. .Ibid

18. یهودیان ایران، همان.

19. همان.

20. همان .
پدیدآورنده: بهزاد احمدی لفورکی  پا پگاه حوزه :: 14 مهر 1386، شماره 216